Дәстүрлі жарық көздері: шамдар, қоректендіру және димминг
Бұған дейін электрлік параметрлерді, қорек көздерін, драйверлерді және жарық техникасындағы негізгі шамаларды қарастырдық. Енді жарықтың өзіне — яғни шамдарға көшейік: олардың құрылысы қандай, қалай қоректенеді және жарықтылықты реттеумен қаншалықты үйлеседі.
Димминг дегеніміз — жарық көзінің жарықтылығын өзгертіп басқару. Алайда барлық шам бірдей «жақсы» диммирлене бермейді: кейбірі оңай реттеледі, кейбірінде шектеулер бар, ал кейбір түрлері үшін бұл мүлде жарамайды.
Осы сабақта шамдардың екі классикалық түрін — қыздыру және люминесцентті шамдарды — талдап, олардың артықшылықтары мен әлсіз тұстарын, қоректендіру талаптарын және басқару ерекшеліктерін түсінеміз.
Мазмұны
- 1. Қыздыру шамдары
- 2. Люминесцентті шамдар
- 3. Өзін-өзі тексеруге арналған сұрақтар
Дәстүрлі жарық көздерінің негізгі түрлері
Қыздыру шамдары
Электрлік жарықтандыру тарихы дәл осы қыздыру шамынан басталған. Жұмыс істеу қағидасы қарапайым: электр энергиясы спиральді шамамен 2500–2800 K дейін қыздырады, соның нәтижесінде ол жарқырай бастайды.
Негізінде қыздыру шамы — алдымен қыздырғыш құрылғы, содан кейін ғана жарық көзі. Сол себепті жарық қайтарымы төмен: кәдімгі шамдарда шамамен 10 лм/Вт, ал галогенді түрлерінде — шамамен 20 лм/Вт.
Қызмет ету мерзімі де ұзақ емес — орта есеппен 100-ден 2000 сағатқа дейін. Мұндай шамдар нәзік: шыны колба соққыдан оңай зақымданады, ал қыздыру жібі дірілге және жиі қосып-өшіруге нашар төзеді.
Жұмыс температурасы жоғары болғандықтан, қыздыру шамдарын жанғыш материалдардың қасына орнатуға болмайды.
Артықшылықтары
Қоректендіру және жарықтылықты реттеу
220 В-қа арналған тұрмыстық қыздыру шамдары әдетте желіден тікелей қоректенеді — тұрақтандырғышсыз және ток шектегішсіз.
Төмен кернеулі шамдарға, мысалы 12 В галогенді шамдарға, желілік кернеуді қажетті деңгейге түсіретін трансформатор керек.
Қыздыру шамдары жарықтылықты дерлік толық диапазонда — 0-ден 100%-ға дейін — жақсы реттейді. Бұл фазаны кесу арқылы да, кернеуді өзгерту немесе ШИМ арқылы да іске асуы мүмкін.
Сонымен қатар оларды тізбектей қосуға болады: бұл кезде жарықтылық төмендейді, ал қызмет ету мерзімі ұзаруы мүмкін.
Люминесцентті шамдар
Кейінірек, үнемдірек шешім ретінде люминесцентті және ықшам люминесцентті шамдар кең таралды.
Мұндай шамдардың ішінде электр өрісінің әсерінен сынап булары жарқырайды. Бұл сәуле ультракүлгін аймақта пайда болатындықтан, колба люминоформен қапталады: ол ультракүлгінді көзге көрінетін жарыққа айналдырады.
Люминесцентті шамдардың спектрі үздіксіз емес, сызықтық болады. Сондықтан олардың түсті беруі көбіне қыздыру шамдарынан төмен.
Есесіне тиімділігі айтарлықтай жоғары: шамамен 50–70 лм/Вт, ал қызмет ету мерзімі әдетте 5000 сағаттан асады.
Қоректендіру
Люминесцентті шамның жұмыс істеуі үшін ПРА — іске қосу-реттеу аппараты қажет.
Ескі сұлбаларда электромагнитті ПРА қолданылды: дроссель және стартер. Олар жиі гуілдеп, көзге байқалатын жыпылықтау беретін.
Қазіргі электронды іске қосқыштар анағұрлым жақсы жұмыс істейді және пульсациясы төмен, бірақ жарық сапасы мәселесін толық шешіп тастамайды.
Димминг
Кәдімгі люминесцентті шамдар, әдетте, диммирленбейді. Одан бөлек, сәйкес келмейтін диммер арқылы қолдану олардың қызмет ету мерзімін қысқартуы мүмкін.
Электронды ПРА-сы бар және жарықтылықты реттеуге мүмкіндік беретін бөлек модельдер кездеседі — мұндай мүмкіндік әдетте қаптамада нақты көрсетіледі.
Тіпті осы жағдайда да реттеу диапазоны шектеулі: ең төменгі жарықтылық көбіне 20–25% деңгейінен төмен түспейді.
Қысқаша салыстырсақ
Өзін-өзі тексеруге арналған сұрақтар
1. Қыздыру шамдарын диммирлеуге бола ма? Ал энергия үнемдейтін шамдарды ше?
Жауабын көрсету
2. 220 В қыздыру шамын қоректендіру үшін не қажет?